Technocraat: "Het wordt tijd dat je die
bril van Spinoza eens afzet. Volgens mij zijn de glazen ernstig
beslagen. Hoe kun je nu beweren dat we de werkelijkheid schenden
als we de natuur terugdringen - 'onttakelen' in jouw woorden? De
werkelijkheid bestaat uit veel meer dan natuur alleen. Wat heet,
die natuur vormt er nog maar een klein onderdeel van. Dat hebben
we vooral te danken aan natuurwetenschappers als Galileo Galilei,
René Descartes, Francis Bacon en Isaac Newton. Zij legden de basis
voor het wetenschappelijk denken dat de mens de techniek heeft gebracht
waarmee hij de natuur kan beheersen en zich dus kan ontworstelen
aan haar wrede willekeur. Het leven is er een stuk comfortabeler
op geworden. De realiteit is dat de mens een nieuwe werkelijkheid
heeft geschapen waarin de technologie een grote rol speelt en een
steeds grotere rol zal spelen. Daardoor zal die werkelijkheid ook
steeds meer een menselijk gezicht krijgen."
Deep ecologist: "Laat ik voorop stellen
dat ik niet tegen de verbetering van de menselijke conditie ben
door middel van wetenschap en technologie. Allicht niet. Trouwens,
ook Spinoza was bepaald geen antiwetenschappelijk denker. Hij wordt
gerekend tot de voortrekkers van de Verlichting. Maar als je nu
vanuit zijn perspectief naar de werkelijkheid kijkt, dan dringt
de conclusie zich op dat wetenschap en Verlichting ons niet alleen
zegeningen hebben gebracht. Ze hebben ons tegelijkertijd van de
echte werkelijkheid vervreemd, juist door die werkelijkheid zo te
vermenselijken. Hoeveel echte werkelijkheid schuilt nog in een wereld
die zichzelf van de natuur - haar oorsprong - heeft vervreemd en
zich laat domineren door de fictie van markt en media, de illusie
van merken en life styles?"
Technocraat: "Dankzij wetenschap en technologie
beschikken we nu over middelen die ons een grote vrijheid bezorgen.
Auto, vliegtuig, radio, TV, internet en mobiele telefoon zijn allemaal
instrumenten die onze mobiliteit en onze mogelijkheden tot communicatie
sterk hebben vergroot. En die ontwikkeling gaat steeds verder, die
is niet te stoppen. De vooruitgang hou je niet tegen. Zinloos om
je ertegen te verzetten, ook al zou je dat willen."
Deep ecologist: "Op die vrijheid valt
nogal wat af te dingen. Er is ook sprake van een kritiekloze overgave
aan de middelen die jij noemt. Een vorm van dwang zelfs. Hoe vrij
ben je als je welbevinden en identiteit afhangen van de tas die
je draagt, de auto waarin je rijdt en de reizen die je maakt? Het
zijn allemaal spullen en belevenissen die door de techniek niet
alleen mogelijk worden gemaakt, maar ook als onmisbaar worden ervaren.
TV, krant en tijdschrift tonen ons continu welke andere, ook door
de technologie voortgebrachte, middelen we nodig hebben om ons 'happy'
te voelen. Dat tonen gebeurt niet alleen via openlijke of verhulde
reclame. De pure registratie en presentatie van het alledaagse via
camera, drukpers en beeldscherm, scheppen al een beeld van de werkelijkheid
die nabootsing afdwingt."
Technocraat: "Wat kun je nou in 's hemelsnaam
hebben tegen het weergeven van wat in de wereld gaande is? Wil je
soms dat we allemaal de TV, de krant en de pc de deur uitdoen?"
Deep ecologist: "Natuurlijk niet. Ik heb
helemaal niets tegen beelden en verhalen die de wereld tonen. Ik
constateer alleen dat de mens technische middelen uitvindt en nauwelijks
beseft hoe sterk diezelfde middelen op hun beurt de mens uitvinden.
Technologie is niet slechts een neutraal instrument dat we naar
eigen inzicht inzetten om onze omgeving te beheersen. Zij is ook
het element, het milieu, waarin we net zo vanzelfsprekend leven
als vissen in hun milieu, het water. En net zoals vissen
afhankelijk zijn van het water, en dat water hun leven stuurt zonder
dat zij dat beseffen, zo stuurt de technologie onze verlangens,
onze levenswijze en onze samenleving bijna zonder dat wij daar weet
van hebben. De technologie dient niet alleen de mens, de mens dient
ook de technologie. We zijn ons daarvan amper bewust, het laat ons
in elk geval koud, waardoor we ook geen greep hebben op de richting
waarin de technologie ons duwt. Neem de auto en het vliegtuig. Die
hebben onze mobiliteit inderdaad enorm vergroot. Ze stellen ons
in staat te werken op tientallen kilometers van de plek waar we
wonen, of vakantie te vieren aan het andere eind van de wereld.
Tegelijkertijd dwingt de auto ons om steeds verder van onze woonplaats
te werken en in de file te staan. En als je niet minstens eenmaal
per jaar het vliegtuig neemt naar een verre bestemming 'om kennis
te nemen van een andere cultuur', ben je een saaie loser
zonder verhaal."
"Stel dat we tevoren rationeel en in volle vrijheid
hadden kunnen kiezen tussen een samenleving met auto of zonder auto,
met vliegtuig of zonder vliegtuig. Zouden we dan net zo makkelijk
voorbij zijn gegaan aan al de schadelijke effecten van deze technische
middelen? Eigenlijk een onzinnige vraag, want zulke keuzes hebben
we helemaal niet. Wat technisch mogelijk is, moet worden gefabriceerd.
Zo werkt de technologische imperatief, de dwangbuis van de technologische
noodzakelijkheid."
Technocraat: "Nou, nou, nou. Je doet
nu net alsof er zoiets bestaat als de technologie, een soort
boze geest die ons welbewust een kant opstuurt. Jij bent gewoon
een technofoob. Bovendien ben je hypokriet, want je maakt zelf ook
volop gebruik van de techniek."
Deep ecologist: "Ja, ik maak gebruik van
de techniek. Nee, ik ben geen technofoob en ik ben niet hypocriet.
Dat ik dagelijks met plezier mijn pc gebruik, wil toch niet zeggen
dat ik de bewusteloze manier waarop wij ons door dit soort middelen
laten leiden, niet mag bekritiseren? En natuurlijk is de technologie
geen concrete entiteit, laat staan een boze geest die ons bewust
manipuleert. Met dat woord doel ik op het vrijwel autonome proces
dat wetenschap omzet in tastbare technische middelen. Technologie
is een ontwikkeling die door niets of niemand in het bijzonder wordt
gestuurd. Ze volgt haar eigen weg als resultaat van ontelbare actoren,
activiteiten en invloeden die grotendeels willekeurig en onbedoeld
samenkomen. Een belangrijke drijvende kracht vormen menselijke eigenschappen
als inventiviteit, creativiteit, nieuwsgierigheid, ondernemerschap,
rivaliteit, prestatiedrang, winstbejag, angst voor verveling en
mimetische begeerte."
Technocraat: "Hoezo 'mimetische begeerte'?"
Deep ecologist: "Als we opgroeien nemen
we de oordelen en gewoonten van onze tijd over, daartoe aangezet
door de onbewuste driften die ik net noemde. Eén van die driften
is de neiging tot imitatie of mimesis die in versterkte vorm de
gedaante aanneemt van mimetische begeerte. Mensen begeren wat anderen
begeren en deze 'begeerte vanuit de ander' groeit naarmate het aanbod
van te imiteren voorbeelden toeneemt en vaker wordt uitgestald.
Hoe groter het aanbod van modellen en prikkels en hoe talrijker
de platforms waarop deze worden gepresenteerd, des sterker de begeerte
tot navolging. Zo heeft de combinatie van middelen en media, die
allemaal door de techniek zijn voortgebracht en worden aangewakkerd
door de marketing, een alles overheersende lifestyle-economie
voortgebracht. En deze economie ontwikkelt zich nu geleidelijk tot
een beleveniseconomie waarin marketingfabels richting geven aan
ons denken en handelen, onze ervaringen en gesprekken. Producten
kopen we al lang niet meer omwille van hun gebruik, maar om wat
ze representeren. Wat we nu zien is een groeiende schijnwereld van
'sensationele' ervaringen die zijn gerelateerd aan 'brands'.
Laatst stuitte ik op een folder voor een marketingcongres met deze
lovende woorden over één van de inleiders:
"In zijn boek 'Brand World' weet hij op overtuigende
wijze duidelijk te maken dat merken de rol van ideologieën aan het
overnemen zijn. Deze komen in de plaats van godsdiensten en ideologische
opvattingen. De moderne mens is zoekende naar nieuwe zingeving en
nieuwe leefconcepten en daarin zal het merk een grote rol spelen."
'Nieuwe zingeving' en 'nieuwe leefconcepten'. Het
merk als bron van zin en betekenis. Het consumentisme als eigentijdse
vorm van metafysica. Dit is niet zomaar de wensdroom van marketingspecialisten,
maar een symptoom van het voortjakkerende escapisme in consumptie,
spektakel en 'beleving'. "In de consumptiemaatschappij spelen mensen
een rol in hun eigen theaterstuk", aldus de kern van een populair
marketingboek met de titel 'Dream Society'. Daarin beschrijft de
auteur Rolf Jensen een samenleving "waarin bedrijven, gemeenschappen
en mensen als individuen floreren op basis van hun verhalen". Verhalen
rond producten, merken en aan merken verbonden belevenissen, wel
te verstaan. Hoe groot is het werkelijkheidsgehalte van zo'n samenleving?"
Technocraat: "Werkelijk is wat werkt.
Wat is er mis mee als wetenschap, technologie en commercie steeds
weer nieuwe producten ontwikkelen die niet alleen een nieuwe werkelijkheid
scheppen, maar daarbij ook een nieuw wereldbeeld creëren? Wat maakt
het uit met welk verhaal mensen hun leven kleuren en betekenis geven?
Als ze daarmee een richting en een doel hebben in hun bestaan, dan
werkt het. Jouw visie op de relatie mens, natuur en werkelijkheid,
die je baseert op Spinoza, is ook maar een verhaal."
Deep ecologist: "Inderdaad. Maar ik verkies
het verhaal van Spinoza boven de verhalen van marketinggoeroes als
Rolf Jensen. Zij vertellen een mythe die het denken gevangen zet
binnen de grenzen van het commercieel gebonden opportunisme, een
mythe die inmiddels nagenoeg gemeengoed is. Onze horizon krimpt
met de dag. En zo verschrompelt de wereld tot een gesloten universum
waarin de mens uitsluitend betrokken is op zichzelf en zijn eigen
voortbrengselen. Onze werkelijkheid lost op in een surrogaatwereld
van beelden en menselijke artefacten waarin al het niet-menselijke
leven is buitengesloten. Ik noem dat een verlies aan werkelijkheid."
Technocraat: "Hou toch op met tegenstribbelen.
Probeer eens de zonnige zijde te zien van de technologische ontwikkeling.
Zij stelt ons in staat de miserabele kanten van ons menszijn te
ontstijgen, onwetendheid, armoede en ziektes te bestrijden. Dankzij
de neurofysiologie en de genetica kunnen we onszelf straks modificeren
en zo de menselijke soort verbeteren. We bepalen daarmee zelf de
volgende stap in de evolutie. Wat mankeert er nu eigenlijk aan die
'volledige domesticatie van de natuur' waar jullie je zo tegen verzetten?"
"Pas je toch aan. We leven al lang niet meer
in een biotoop, maar in een technotoop. De technowetenschappelijke
mutatie van de werkelijkheid is een feit. Gewoon een kwestie van
wennen."
Deep ecologist: "Daar heb ik maar één
antwoord op en daarvoor leen ik de woorden
van de dichter Peter Theunynck."
