De geschriften van Herakleitos zijn volledig verloren gegaan.
Van zijn denken is slechts een honderdtwintigtal fragmenten bewaard
gebleven. Enkele daarvan tellen niet meer dan twee, drie woorden.
De meeste komen uit indirecte bronnen: filosofen, geschiedschrijvers
en oude kerkvaders uit veel latere tijden. Daardoor zijn de sporen
van zijn werk net zo vaag als de contouren van regendruppels in zand
dat na een regenbui allang weer is opgedroogd. Dat maakt de interpretatie
van zijn uitspraken niet eenvoudig. Vaak ontbreekt de context. Bovendien
plaatsten latere auteurs zijn woorden geregeld in een compleet ander
verband om ze te kunnen gebruiken ter ondersteuning van hun eigen
betoog. Daar komt nog bij dat Herakleitos een archaïsch wijsgeer
was. Hij dacht fundamenteel anders dan de filosofen uit het klassieke
Athene, ook al leefden die krap anderhalve eeuw later. Aristoteles
noemde hem niet voor niets 'Herakleitos, de Duistere', terwijl hij
toch over het oorspronkelijke boek van zijn voorganger beschikte.
Onzichtbare harmonie
Wat van Herakleitos' betoog rest, zijn dus slechts flarden die
dikwijls ook nog worden overstemd door het lawaai van begeleidend
commentaar. Eén zo'n flard (fragment 54) luidt als volgt:
Onzichtbare harmonie is sterker dan zichtbare.
Voor ons, eenentwintigste eeuwers, is dit een tamelijk cryptische
uitspraak. Zo'n vijfentwintig honderd jaar en vele filosofische
theorieën verder, hoeven de oorspronkelijk Griekse woorden
die hier vertaald zijn als '(on)zichtbaar' en 'harmonie' ook niet
hetzelfde te betekenen als toen. Maar wat Herakleitos met deze uitspraak
in elk geval niet bedoelde, was dat al het zichtbare slechts bedrog
is. Dat er een onzichtbare wereld bestaat die werkelijker is en
van een hogere orde dan de zichtbare. Die interpretatie van de werkelijkheid
kwam in zwang met Plato's metafysica. Herakleitos maakte nog geen
onderscheid tussen een wereld hier en een wereld elders, tussen
een natuurlijk zijn en bovennatuurlijk zijn. Met 'onzichtbare harmonie'
doelde hij op de spanning of strijd tussen de tegenstellingen die
inherent is aan alle verschijnselen. Die strijd is dikwijls zichtbaar,
de onderlinge afhankelijkheid en eenheid van de tegendelen meestal
niet. De verborgen samenhang nu, zegt Herakleitos, is sterker dan
de tegenstelling die zich manifesteert aan de oppervlakte en die
in zekere zin slechts schijn is. Het betreffende fragment kan daarom
ook zo worden vertaald:
Verborgen samenhang is sterker dan schijnbare.
